Somaliland.Org

Madax:

Marka hore hadeynu macnayno madax, madxa waxa aynu ogsoonahay inuu madaxu yahay qaybta jidhka qofka bila’aadankaa jidhkiisa ugu sareysa uguna mihiimsan, maskaxduna ku jirto ahna qeybta wax hagta.

Madaxweyne:

Hadaba hadii aynu  luqad ahaan u eegno erayga madaxwayne, waxa inooga soo baxaya laba erey oo kala ah madax iyo weyne.  Taa macneheedu wuxuu ku tusinayaa ama noqonayaa inuu madaxwanuhu ku timaaman yahay qofka dadka kale looga door biday inuu dadka intiisa kale ka garasho badan yahay.  Taasina waxay ina tusaysaa inuu madaxwaynuhu yahay qofka loo doortay inuu dadka iyo dalka u horseedo majare toosan oo uu keeni kara umadaa cadaalad, sinaan, nabadgalyo, horumar iyo barwaaqo.

Maqaalkan maanta waxaan ku eegaynaa sifooyinka looga baahan yahay qofka madaxweynahaa iyo Aqoonta iyo Xirfadaha lagama maarmaan u ah inuu yeesho.  Ugu danbeyntii waxaynu eegaynaa sida dadweynuhu u arku karo ama u arkaan qofka madaxdaa.

Sifooyinka qofka madaxdaa laga rabo

1. Dhaqan hufan (aamin, daacad, balan iyo axdi dhawr)
2. Qof ihitijaad ku sameynkara arrimaha lasoo gudboonaada
3. Maskax wax maarayn karta
4. Caadil u ah cid walba iyo arin kasta
5. Waxyaabo kala duwan danayn kar (oon wuxuun ku koobnayn)
6. Qof talo iyo tilmaam bixin kara
7. Qof bisil xaga caadifada (oon caadifi ahayn)
8. Leh maskax wax qorsheyn karta
9. Qof naftiisana iyo dadka kalaba xurmeeya
10. Da’daal badan
11. Talo goyn leh
12. Qof abaabul fiican leh
13. Qof laysku haleyn karo
14. Qof xamaasad leh oo had iyo jeer wax soo kordhinaya
15. Qof firfircoon oo waxqabad badan
16. Leh maskax uu dadka ku carbiyo (oo tusaale fiican noqonkara oo wax lagaga dayan karo)
17. Qof Aftahanimo leh
18. Qof macquul ah
19. Qof feejigan oo soo jeeda
20. Masuul ah
21. Wanaag raadis ah (Samaha ka taliya)
22. Qof wuxuu hayo basrin kara
23. Qof Hawl kar ah
24. Daacad (u ah dadkiisa, dalkiisa iyo diintiisaba)
25. Qof raxiim ah/Raxmad badan oo dadkiisa iyo dalkiisaba u damqanaya

Aqoonta uu leeyahay ee laga filayo qofka madaxdaa

Aqoonta qofka madaxdaa laga doonayo, waa inuu arimahan soosocda  aqoon u yeesho :

1. Ujeedooyinka iyo mabaadiida dalka iyo dadkiisa iyo distoorka dalka u yaala
2. Habka dalka ama bulshadu u dhisan tahay ama u dhaqanto
3. Waa inuu ninkaasi gartaa shaqadiisa iyo masuuliyadiisa
4. Waa inuu siyaasada iyo dhaqanka iyo habsacodka dawladeed ogaado kuna dhqmo
5. Waa inuu aqoon u yeesho assaaska dhaqaalaha dalka
6. Waa inuu ka warhayaa ama lasocdaa wax soo saarka iyo wixii suuqa u furan dalkiisa
7. Waa inuu leeyahay aqoon la xidhiidha xeer soo saarida hadba quman
8. Waa inuu leeyahay dhaqan ku munaasiba kursiga madaxwaynaha ama kursi kalaba
9. Waa inuu leeyahy awood qof ahaaneed iyo mid haahi horumer iyo horu socod
10. Waa inuu aqoon u leeyahay hab dhaqanka dalka
11. Dadla xidhhiidhid iyo warbaahin

Xirfadaha looga baahan yahay qofka madaxdaa

1. Fikir wax abuur leh ( oon dumis ahayn)
2. Qorsheyn, abaabulid, meel marin iyo dabagal
3. Tababarid (inuu leeyahay sifooyin tababarnimo ka muuqato iyo tilmaamid)
4. Habka shaqada uu si haboon u qeybin karo
5. Meeleynta qalabka, kharashka iyo ciidanka hawsha fulinaya
6. Si fiican u doorashada qofka shaqada ku haboon
7. Wada shaqeyn iyo macaamil fiican inuu la yeesho dadka kale
8. Waa inuu si xaqa u meel mariyaa xeerarka iyo qawaaniinta dalka
9. Sixitaan wixii khalada ama goldaloolo soo baxa
10. Si fiican u maamul arrimaha kadiskaa ama dagdagaa
11. Inuu dadka dhammaan tusaale fiican u noqdo oo lagu dayan karo

Sida dadwaynu u arki karo ama u arkaan qofka madaxdaa

1. Allaah ka cabsi leh
2. Qof Fikir fiican
3. Eexasho la’aan
4. Daacadnimo
5. Hawlkar
6. Dal iyo dadyaqaan
7. Majaro hayn (inaan cidkale hoosta ka xukum)
8. Geesinimo
9. Hadal cadi/Gabasho li’i
10. Go’aan qaadasho leh
11. Karaamo leh/Qadarin
12. Dadwaynuhu ay xiiso u hayaan
13. Waxqabad iyo waxtar

Hadaba dadwaynoow maanta oo aynu ku jirno marxalad aad u adag idinka iyo garashadiina ayaan u dhaafayaa inaad qiyaastaan oo aad miisaanka saartaan halka maanta madax deenu ay ka galayaan arrimahan aynu kor ku soo xusnay.  Qofwaloobana is weydii maxaad cid uga doorbidaa cid kale sifahaad  u adeegsataane muxuu yahay. 

Ahmed  Dahir Elmi

London, UK

Khaadun@yahoo.co.uk